Deri Nedir, Deri Özellikleri, İnsan Derisi, Hayvan Derisi

Omurgalılarda bütün bedenin dış yüzünü kaplayan tabaka. Omurgalılarda deri, bedenin en büyük organıdır. Bedenin içindeki yapılar ile çevre arasında, mekanik yaralanmalara karşı koruma işlevini gören arayüzeyi oluşturur. Bunun yanı sıra, beden sıcaklığının düzenlenmesinde, duyumsal algıda ve bazı bağışıklık yanıtlarında yaşamsal rol oynar.

Deri, üstderi (ya da epidermis) adı verilen ince bir dış tabaka ile altderi (derma yada dermiş) adı verilen daha kalın bir iç tabakadan oluşur. Altderinin altında, aşağı uzanan çok sağlam liflerle birbirine bağlanmış küçük yağ küreciklerinden oluşan bir tabaka yeralır. Üstderi ile altderi arasında, her iki tabakanın da bağlandıkları taban tabakası (membrana basalis) adı verilen bölüm yer alır.

Üstderi. Üstderi, bütünüyle hücrelerden oluşur. “Taban hücreleri” adı verilen en içteki hücreler, çokgen biçimindedir. Bu hücrelerde, hücreler arasındaki yapılara yapışık, hücreleri birbirine bağlayan, “desmozom” adlı lifler yeralır. Taban hücreleri hızla bölünürler; oluşan yeni hücreler eski hücreleri derinin yüzeyine doğru iterler. Taban hücreleri, ayrıca saçlar, kıllar ve tırnaklarda bulunan keratin adlı proteini üretirler. Bu bireşim, yaşlı hücrelerde de sürer; bunun sonucu olarak keratin dış yüzeye yakın hücrelerin içine dolar. Ölü dış yüzey hücreleri, çekirdeklerini ve iç yapılarının büyük bölümlerini yitirmiş hücre kalıntılarıdır. Bu hücrelerdöküldükçe, yerlerine alttan yenileri gelir.

Üstderinin dış yandaki hücreleri suyu kolayca emerlerse de, iç hücreler suyu geçirmezler. Üstderinin daha derin katlarında bulunan ve bir ağaca benzeyen melanositler, melanin adı verilen koyu kahveregi bir pigment üretirler. Bu pigment, melanosit hücrelerinin “dal uçları” aracılığıyla komşu hücrelere sokularak, “melanozom” adı verilen birimler oluşturur. “Langerhans hücreleri” adı verilen üçüncü bir epitel hücresi tipi de, derinin bağışıklık yanıtlarında rol oynar. Kan damarları bulunmayan üstderi, besinini altderideki kılcaldamarlardan sağlar.Hücreleri arasında dallanan sinir uçları nedeniyle, sinirler yönünden çok iyi donanmış durumdadır.

Altderi. Derinin direnci, lifli olan altderiden ileri gelir. Taban tabakasının altında, “papillalar” diye adlandırılan ufak “tepecikler”in oluşturduğu bir dış tabaka yeralır.İnce bağdokusu telcikleri içeren papillalar, kan damarlarıyla, sinirlerle ve lenf yapılarıyla çok iyi donanmışlardır. Bu tabakanın altında, çeşitli yönlere giden daha büyük bağdokusu lif demetleri içeren çok daha kalın bir tabaka bulunur. Fibroblastlarm ürettikleri bu lifler (teller), çapraz bağlı bağdokusundan yapılmışlardır ve enzimlerin etkisine dirençlidir. Bu tabaka esnek bağdokusu lifleri, kan damarları, sinirler ve lenf yapıları ile özelleşmiş sinir uçlarının yanı sıra, saç, kıl, ter ve yağ bezleri gibi çeşitli deri eklentilerini de içerir. Kıllar. Memelilerin bedenleri, avuçlar, ayak tabanları, dudaklar, gözkapakları, meme uçları ve dış cinsellik organlarının bazı bölümleri dışında, genellikle kıllarla kaplıdır. İnsanlarda kıllar genellikle ince ve kısadırlar; bedenin büyük bölümünde hemen göze çarpmazlar. Üstderi hücreleriyle kaplanmış kıl kesecikleri, Üstderinin altderi içine birer uzantısını oluştururlar. Keratinle dolan hücreler, birbirlerine yapışarak kılı oluştururlar; kıl dibinde yeni hücreler oluştukça kılın boyu uzar. Melanozomlar, kıl hücrelerinin içine girerler ve kılların rengini verirler. Yağ bezi, keseciğin duvarından yaptığı salgıyla kılı koruyan bir kat oluşturur. Yağ bezlerinin tıkanmasıyla, deri üstünde siyah noktalar biçiminde görünen komedonlar oluşur; bu durumdaki bezler mikrop kaparsa, akneler (ergenlik sivilceleri) ortaya çıkar. Soğuk ve korku, her kıl keseciğine bağlı küçük kasları uyararak, kılların dikilmesine neden olur. Ter bezleri. İnsan derisinde “ekrin ter bezi” diye adlandırılan ve sulu bir sıvı salgılayan pek çok bez vardır. Her biri kendi başına yapılar olan ter bezleri, özellikle el ayası ve ayak tabanı gibi kılsız bölgelerde çok sayıdadırlar. Bu bezlerin salgı kanalları, üstderi hücreleriyle kaplı çukurlar oluştururlar ve altderinin içlerine doğru uzanarak, bez hücrelerine bağlanırlar. Sinirlerle donanmış bezler, aşırı sıcağa ter salgılayarak yanıt verirler; terin buharlaşması deriyi soğutur. Soğuyan deri de, altderideki kılcaldamarlarm soğumasını sağlar. Parasempatik sinir sisteminin uyarılması “soğuk terleme” diye adlandırılan ter salgısına yol açar.

Koltuk altlarında ve kasık bölgesinde yeralan ter bezleri, “apokrin ter bezleri” diye adlandırılırlar. Kıl keseciklerine bağlıdırlar ve süt kıvamında kokusuz bir sıvı salgılarlar. Bakterilerin etkisiyle bu sıvıda hayvanın kendine özgü beden kokusu oluşur ve birçok memelide, apokrin bezler, karşı cinsten eşleri çekme işlevini yerine getirir. Meme bezleri ya da memeler, değişiklik geçirmiş, büyük apokrin bezlerdir. Derinin işlevleri. Deri mekanik yaralanmalardan ve bakterilerin, mantarların, virüslerin, asalakların saldırılarından korurken, melanin de morötesi ışınlara karşı koruma sağlar. Deri, beden ısısını da çeşitli yollarla korur. Altderi kılcaldamarlarından daha serin üstderi hücrelerine ısı iletimi aracılığıyla, deriden farklı miktarlarda ısı yitirilir. Yitirilen ısı miktarı, altderi kan hücrelerinin kasılmasına ya da gevşemesine bağlı olarak, değişir. Terleme, buharlaşma yoluyla deriyi soğutur. Bedenin derinliklerinden iletilen ısının miktarı, ısıyı yalıtan yağ tabakası tarafından azaltılır. Söz konusu yağ tabakası deniz memelilerinde çok kalın olabilir.

Beş ayrı duyu, yani dokunma, ağrı, sıcak, soğuk ve basınç duyuları, derinin uyarılmasıyla algılanır. Deri aracılığıyla algılanan titreşim gibi öteki duyumlar, bu beş temel duyunun birleşmesinden oluşur. Kıllı deride bulunan sinir uçları, basit, ipliğe benzer çıplak terminallerdir. Kıllı olmayan deridey-se, özelleşmiş birkaç tip sinir ucu bulunur. Bunlar birbirinden farksızmış gibi görünseler de, her sinir ucu, beş temel duyu tipinden yalnızca birine yanıt verebilir.

Deri, çeşitli alerji tepkilerinde görüldüğü gibi, bağışıklıkla ilgili yanıtlar verir. Bazı altderi hücreleri histamin, bradikinin ve çeşitli prostaglandinlergibi kimyasal maddeler salgılar. Bu maddeler, kılcaldamarların çaplarında değişmeye (kızarma ve sıcaklık), geçirgenliklerinde değişmeye (şişme) ve bölgeyle ilgili sinir uçlarının uyarılmasına (ağrı), yani iltihap belirtilerine neden olurlar.

Bütün omurgalı hayvanlarda, derinin iki tabakası vardır. Üstderi diye adlandırılan bir dış tabaka (resimde açık kahverengi) ile altderi diye adlandırılan bir iç tabaka (resimde kızılımsı kahverengi). Bir köpekbalığında (A) altderi, mine, dentin ve kemikten yapılmış sivri pullar (1) üretir; bu pullar köpekbalığının dişleriyle (2)aşağı yukarı aynı yapıdadır. Kemiklibalıklarda (B) birbiri üstüne binen altderi pulları (3) vardır; yıllık büyüme halkaları (4) görülen bu pullar ya düz (sikloid) ya da dişlidir (ktenoid). Bir kurbağanın altderisindeki bezler (5), nem salgılar; kurbağanın (C) üstderisinde rengini çevreye uydurması (kamuflajı) için derinin rengini değiştirmek amacıyla kasılabilen (6) ve gevşeyebilen (7) kromatoforlar bulunur (resimde koyu kırmızı bölgeler). Kertenkelelerin bedenini boynuzsu pullardan(8)oluşan kalın bir üstderi tabakası örter (D).Kuşların (E) da ince, kuru derisinde, üstderiden gelişen tüyler (9) ve tırnaklar (W) bulunur. Başlangıçta sürüngen olan kuşlarda tüyler pullardan gelişmiştir. Yunusbalığında (F) üstderi, altderi tepecikleriyle (11) alt yandaki yağ tabakasına bağlanır; bu tepeciklerin oluşturduğu örüntü (12), suyun bedenin üstünden düzgün akmasına yardım eder. Farenin (G) kürkü (13) ve pençeleri (14) ile pullu karıncayiyenin (H) pulları da, üstderiden oluşmuş yapılardır. Derinin öbür ürünleri arasında saçlar, kıllar, boynuzlar, toynaklar, mahmuzlar, gagalar, balina çubukları ve tırnaklar sayılabilir.