Neden – Sonuç İlişkisi (III)

Nedensellik…

Bilim açısından nedensizlik olanaksızlıktır. Hiçbir şey kendiliğinden meydana gelmez. Nerede bir olgu, bir süreç, bir değişme varsa onun mutlaka herhangi bir ya da birden çok nedeni vardır.

Her neden öyle ya da böyle bir sonuca açılır. Her sonucun bir veya birden çok nedeni vardır. Her neden bir sonuç, her sonuç yeni bir neden ortaya çıkarabilir.

İnsanların yaşadıklarının (ki birer sonuçtur) bir veya birden çok nedeni vardır. Su 100 C ‘ de kaynar. Kaynama sonuçtur. Isı ise nedendir. (su kabı koşuldur)

Nedenin istenilen bir sonuca açılabilmesi için koşulların uygun olması gereklidir. Aksi halde sonuç mevcut koşullara göre şekillenir. Örneğin bulutların yüklenmesi, yağmur veya kar şeklinde yağabilmesi atmosferdeki hava koşullarına bağlıdır. Hava koşulları yağmur için uygunsa yağmur, kar için uygunsa kar yağar. O halde nedenler her zaman bir sonuç doğurur ancak koşullar bu sonuç üzerinde etkendir.

Mutlak nedenler sonuca göre yorumlanabilir. Mutlak olmayan nedenle ise sonuç öncesi süreçle açıklanabilir.

Neden veya nedenler                            Süreç                                              Sonuç veya sonuçlar

( VARLAŞTIRAN )                                 (VARLAŞTIRMA)                      (VARLAŞAN)

-  Nesnel nedenler                            – koşullar

Öznel nedenler                              – olgular

-  Temel nedenler                             – nesneler

Temel olmayan nedenler           – zaman

-  Dış nedenler                                    – etki

İç nedenler

Sonuç veya sonuçlardan neden veya nedenler belirlenebildiği gibi neden veya nedenlerden sonuç veya sonuçlar da belirlenebilir. Ancak varlaştıran ve varlaşan arasındaki iki yönlü süreç (varlaşma süreci veya varlaştırma) etki, zaman, nesneler, olgular ve koşullara bağlı olarak açıklanabilir. Bunların birisindeki değişim veya farklılaşma varlaşan açısından belirleyici olabilir.

Nedenle sonuç arasındaki süreç en az neden kadar önemli ve sonucun netliği üzerinde etkilidir.

Temel bilimlerde neden–sonuç belirlemesi çoğu zaman aynı yere açılır. Ancak sosyal bilimlerde bu böyle değildir.

Bir taşı havaya attığınızda taş yere düşer. Taşın düşmesi sonuçtur. Yerçekimi neden’dir. Taşın havaya atılması ise nedeni harekete geçiren süreçtir.

Burada taş yerdeyken neden potansiyeldir ve fark edilmez, ancak hazırdır ve olgundur. Taşı havaya attığınızda neden somut ve kinetiktir. Sonuca ulaşmak için hiçbir engel yoktur. Ve taş yere düşer.

Aydın KARA