Neden – Sonuç İlişkisi (II)

İLİŞKİ :

Evrende her şey ancak ilişkileriyle varlaşır. İlişkileri dışında hiçbir şey yoktur. Bir şeyin varlığını ortaya koymak onun bir ya da birkaç ilişkisini ortaya koymaktır.

Varlaşma, ilişkilerin belirmesi; değişme, ilişkilerin değişmesi; gelişme, bazı ilişkilerin yok olarak yeni ilişkilerin meydana gelmesidir.

Her ilişki bir birliği olduğu kadar bir karışıklığı, bir kavuşmayı olduğu kadar bir çatışmayı, bir etkilemeyi olduğu kadar bir etkilenmeyi de kapsar.

Etkileme ve etkilenme en az iki şey arasında gerçekleşebilen bir ilişkidir. Bir şey neyse, ancak bir şeyle ilişkisi için de odur. Bir şeyi tanımak ve bilmek o şeyin daha çok ilişkilerini tanımak ve bilmektir.

Bir şeyin çeşitli ve karşıt yanları arasındaki ilişkiler iç ilişkiler, o şeyle başka şeyler arasındaki ilişkiler dış ilişkiler’dir. Herhangi bir şey arasındaki iç ve dış ilişkiler birbiriyle bağımlıdır. Dış ilişkiler iç ilişkileri belirler.

Evrendeki her şey (tüm nesneler) çeşitli ilişkilerle birbirine bağlıdırlar. Nesneler arasındaki ilişkiler nesnelerin kendileri gibi nesneldirler ve yine nesneler gibi sonsuz– sayısız çeşitliliktedirler.

İnsanı hayvandan ayıran ve insan eden bilinç bir ilişkidir. İnsanları insan eden üretim de insanların çeşitli ilişkilerinin ürünüdür. Bu ilişkiler üretimi belirlediği gibi üretim de bu ilişkileri belirler.

Nedenle sonuç arasındaki ilişki…

Doğa olayları arasındaki nesnel ve zorunlu bağlantılar ilk insanlarca da sezilmiştir. Örneğin güneş çıkınca toprak ısınır. Demek ki sıcaklığın (sonuç), güneşle (neden) ilişkisi vardır. Bu her zaman böyledir. O halde iki olay arasındaki ilişki zorunludur. İnsanların bu olguda hiçbir etkileri yoktur ve ne yaparlarsa yapsınlar bunun böyle olmasını engelleyemezler. Bu durumda bu ilişki nesneldir.

Yağmur yağmadan önce kurbağaların bağrıştıklarını gözlemleyen ilkel kabileler, kuraklık zamanında kurbağalar gibi bağrışarak yağmur yağdırmak için büyü yapmaya kalkmışlardır. Çünkü aynı nedenin aynı sonucu doğuracağı düşünülmektedir. Ancak bu kabileler nedenle koşul ve temel olanla temel olmayanı objektif olarak ayıramamışlardır. Sonuç olarak kurbağa gibi bağırmak yağmur yağdırmaya yetmemiştir.

Nedenle etkisi arasındaki bağlantının zorunluluğu…

Nedenle etkisi arasındaki bağlantısal zorunluluk belli ilişkilerde ortaya çıkar. Örneğin güneş, yaprakları kızartır, talaşı tutuşturur, insan derisini karartır, buzu eritir, çamaşırları kurutur vb. Ama aynı güneş, talaşı karartmaz, buzu kızartmaz ya da tutuşturmaz, çamaşırları yumuşatmaz vb. Demek ki nedenle etkisi arasındaki zorunluluk ancak belli ilişkilerde geçerlidir.

Nedenle etkisi ya da sonuç, aynı zamanda, birbirlerini de etkilerler. Bu etkileşimde temel olan neden’dir. Etki ya da sonucun neden üzerindeki etkisiyse ikincildir.

Aydın KARA